پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - جهاد اقتصادى شاخصها و الزامات - بهزادی بیرک علیا زهرا
جهاد اقتصادى: شاخصها و الزامات
بهزادی بیرک علیا زهرا
چكيده
نوشته حاضر، به دنبال مؤلفهها و فاكتورهاى فرهنگى و اجتماعى است، از طريق كاربست آنها، تا اندازه ممكن، توانايى عملياتى سازى جهاد اقتصادى مورد نظر رهبر معظم انقلاب را داشته باشيم. اطلاعات مورد نياز تحقيق از طريق مطالعات كتابخانهاى و اينترنتى فراهم آمده و با روش فراتحليل، اين اطلاعات را تجزيه و تحليل كرده است. در اين راستا نخست ضمن تبيين و تشريح مفهوم جهاد اقتصادى، و فرهنگ و توسعه فرهنگى، به الزامات فرهنگى جهاد اقتصادى مىپردازد. سپس ضمن تبيين مفهوم اجتماع، و توسعه اجتماعى و شاخصهاى آن، الزامات اجتماعى جهاد اقتصادى را مطرح مىكند.
واژگان كليدى: الزامات راهبردى، الزامات اجتماعى و فرهنگى، جهاد، جهاد اقتصادى
١. مقدمه
سال ١٣٩٠ از سوى رهبر معظم انقلاب اسلامى (مدظله العالى)، سال جهاد اقتصادى تعيين گرديد. با توجه به اينكه "جهاد اقتصادى"، در نگاه نخست، به حركتى جهادگونه با جهد و تلاش وافر، در عرصه اقتصاد معطوف است آيا مىتوان گفت كه مؤلفههاى مؤثر در تحقق جهاد اقتصادى تنها عوامل و پارامترهاى اقتصادى است! بى شك اقتصاد با فرهنگ و مناسبات اجتماعى مردم، پيوستگى عميقى دارد و به همين نسبت، اين عوامل در تحقق يك جهاد اقتصادىو فراهم آوردن فضاى توسعه اقتصادى مؤثر هستند؛ به عبارت ديگر، يك برنامه هماهنگ در ابعاد مختلف، زمينهسازى تحقق اهداف بلند سال جهاد اقتصادى است.
هدف اصلى، همان تحقق عدالت و پيشرفت است كه در اسناد مختلف (چشمانداز و سياستهاى ابلاغى مقام معظم رهبرى) ترسيم شده است. در اين راستا، زمينهها و الزامات تحقق جهاد اقتصادى در نگاه مقام معظم رهبرى، روحيه جهادى، استحكام معنويت در جامعه، پرهيز از توجه اجتماعى به مسائل حاشيهاى، اتحاد و انسجام ملى و پرهيز از نگاه شعارى به مفهوم جهاد اقتصادى(١)معرفى شده است كه براى تحقق اين الزامات، بايد با شناسايىكارهاى مهم و اولويتبندى آنها به اجراى برنامهها مبادرت ورزيده. پرسشى كه اين نوشتار در پى پاسخ به آن برآمده اين است كه عوامل و راهكارهاى فرهنگى و اجتماعى مؤثر در تحقق جهاد اقتصادى كدامند؟
در اين بين، مبحث اصلى شناخت الزامات و استلزامات، بايدها و نبايدها و تكاليف جنبى است كه به واسطه اين شعار، متوجه بخشها و نهادهاى مختلف و از جمله نهادهاى فرهنگى و اجتماعى كشور مىشود كه در اين پژوهش حائز اهميت است.
٢. جهاد اقتصادى
كلمه جهاد، واژهاى مقدس و حاكى از تلاش و بهكارگيرى همه قوا در راه خدا و در مقابل دشمن است. بنا بر تصريح قرآن مجيد، كسانى كه در راه خدا تلاش كنند، خداوند راه درست را به آنها مىنماياند: "والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا" فعاليت جهادى در متن خود ايثارگرى، فداكارى، انجام كار براى رضاى خدا و كوشش مستمر در مسير رسيدن به اهداف را در بر دارد و انجام فعاليتهاى اقتصادى را همراه با رعايت اخلاق و نيز با عدالت مىپسندد(٢) كه اين رويه با گفتمان مقام معظم رهبرى كه دهه چهارم انقلاب را دهه پيشرفت و عدالت ناميدهاند، همخوانى دارد.
در خصوص خاستگاه دينى و قرآنى واژه جهاد مىتوان گفت، جهاد يك عبادت و از برترين عبادتها است. عنصر اصلى در اين عبادت مانند همه عبادات نيّت است. نيّت و قصد تلاش انسانى را الهى يا شيطانى مىكند: "الذين آمنوا يقاتلون فى سبيل الله والذين كفروا يقاتلون فى سبيل الطاغوت". جهاد اسلامى جهاد فى سبيل الله است. اگر نيّت خدايى گرديد، جهاد انسان فى سبيل الله است(٣).
در واقع جهاد اقتصادى، موضوع با ظرفيت و شعار مناسب و مؤثرى است كه تبيين درست آن مىتواند فرصت جديدى را در اختيار اقتصاد ايران قرار دهد. طرح مسئله جهاد اقتصادى به عنوان شعار محورى سال ١٣٩٠، بيانگر نياز كشور به يك "حركت جهادى براى فائق آمدن بر مشكلات اقتصادى موجود"، "تحمل رياضتهاى ناشى از تحريمهاى اقتصادى بينالمللى" و "جهش در جهت حركت به سمت پيشرفت" است.
٣. مفهوم فرهنگ و توسعه فرهنگى
مفهوم فرهنگ، نخستين بار توسط مردم شناس انگليسى، سرادوارت بارنت در سال ١٨٧١ به كار رفت. وى فرهنگ را مجموعه اى پيچيده شاملِ دانشها، باورها، هنر، قوانين، اخلاق، آداب، رسوم و ديگر قابليتها و عادتهايىمى داند كه انسان به عنوان عضو جامعه آنها را فرا مىگيرد.(٤)
مفهوم توسعه فرهنگى نيز همان دگرگونى است كه از طريق تراكم برگشت ناپذير عناصر فرهنگى در يك جامعه معين صورت مىپذيرد و بر اثر آن، جامعه كنترل موثرترى را بر محيط طبيعى و اجتماعى اعمال مىكند. در اين تراكم بازگشتناپذير، معارف فنون، دانش و تكنيك به عناصرى كه از پيش وجود داشته و از آن مشتق گشته افزوده مىشود(٥). توسعه فرهنگى مدعى است كه نخست بايد ساختار ذهنى شهروندان مدعى توسعه، به سمتى هدايت شود كه از آن به اصلاح تفكرات فردى و جمعى ياد مىشود.
در دين مبين اسلام به اصلاح تفكر و انديشه فردى براى اصلاح تفكرات جمعى اصرار زيادى شده كه اگر بخواهيم يك جامعه مدرن فرهنگى داشته باشيم، هر يك از اعضاى اجتماع پيش از آنكه بخواهند، مطالبات فرهنگى و اجتماعى خود را از اجتماع طلب كنند، بايد ببينند كه خود در اين راستا، چه گامهايى برداشته اند.
٤. الزامات فرهنگى جهاد اقتصادى
اگر مسئله فرهنگى را مطرح مىكنيم، فرهنگ جهادى بايد در اين حوزه نيز تدوين و روشن كند كه مؤلفههاى فرهنگى جهاد اقتصادى چيست؟ چرا كه تا فرهنگ سازى در جامعه صورت نگيرد، اتفاقى رخ نخواهد داد. اگر دولت مىخواهد، در اجراى جهاد اقتصادى موفق باشد، بايد خود را براساس استراتژى كه مقام معظم رهبرى ترسيم كردند متحول كند. بر اين اساس، راهكارها و فاكتورهاى فرهنگى جهاد اقتصادى عبارت است از.
× ايجاد ارتباطات علمى و فرهنگى با مراكز و موسسات علمى، پژوهشى و فرهنگى، در زمينههاى چاپ آثار علمى، انجام طرحهاى پژوهشى، تهيه و تدوين موضوعات تحقيقاتى در حوزه فعاليتهاى فرهنگى، و طبقه بندى آنها بر پايه اولويتها، ضرورتها، و نيازهاى نظام جمهورى اسلامى ايران، در راستاى جهاد اقتصادى.
* آموزش نيروها
اگر آموزش نيرو نداشته باشيم و نيروهاى اقتصادى كشور را آماده نكنيم، در صحنه جهاد، دچار مشكل خواهيم شد. آموزش نيروها به بدنه آموزش و پرورش و دانشگاههاى كشور، و در نهايت رسانهها، و بهطور مشخص رسانه ملىبازمى گردد.
* توان علمى
توليد علم، اقتصاد را نيز دانشبنيان نموده و جهش علمى، به صورت طبيعى، شكوفايى در عرصههاى گوناگون، به ويژه جهش اقتصادى را نيز به دنبال خواهد داشت. اراده همه اركان نظام نيز براى تقويت و تثبيت در جهت پيشروى علمى، تضمينگر آينده علم در كشور است(٦). در اين زمينه به نظر مىرسد كه پيوند دانش و پژوهش، و تبديل علم به ثروت، با حمايت از هدفمند سازى پژوهشهاى دانشگاهى و تقويت ارتباط دانشگاهها و مراكز علمى و پژوهشى با دستگاههاى اجرايى و بخش خصوصى و نيز مديريت دانش توسط دانشگاهها و مراكز علمى، با نگاهى به مباحث مديريتى و بهرهورى، از جمله مهمترين وظايف خانواده آموزش عالى در اين سال هستند(٧).
* خودسازى
براى تحقق جهاد اقتصادى، خودسازى در افراد حتماً بايد اتفاق بيفتد. براى يك انسان خود ساخته، كاربست قواعد الهى در زندگى اصل است و تا وقتى كه اين امر اتفاق نيفتد قطعاً جهاد اقتصادى اتفاق نخواهد افتاد. براى خود سازى در سطح گسترده نيازمند فرهنگ سازى هستيم و اينجاست كه نقش مديران فرهنگى در دانشگاهها اهميت مىيابد. اين وظيفه مديران فرهنگى است كه در اين زمينه فعال شوند و ابعاد مختلف اين نوع جهاد را واكاوى كنند.
* شاخص سازى براى جهاد اقتصادى از سوى دانشگاهها
دانشگاهها به عنوان مراكز توليد فكر، بخش نرم افزارى اين جهاد هستند. ساختن شاخصها بر عهده دانشگاهها به عنوان مراكز توليد فكر است. ابعاد مختلف جهاد اقتصادى، بايد توسط دانشگاهها؛ مشخص و واكاوى شود و به صورت يك منشور، براى اجرا به سازمانها ابلاغ شود؛ البته دانشگاه و دولت بايد در اين زمينهها در تعامل سازنده با هم باشند چرا كه اجراى اين شاخصها بر عهده دولت است. در وزارت علوم، بايد مركزى متولى اين امر شود، وزارت علوم مىتواند از دانشگاهها نظر خواهى كند و ابعاد و اولويتهاى جهاد اقصادى را در ارتباط با دانشگاهها مشخص كند و فعاليتها را به شكل متمركز در دانشگاهها مديريت كرده و از پراكنده كارى جلوگيرى كند و در نتيجه، كارهاى علمى در دانشگاهها به شكل متمركز، توسط وزارت علوم به دولت انتقال يابد.
* درونى شدن مبانى اسلام در فضاى دانشگاهها
درك چرايى وضعيت كنونى فرهنگ، لازمه حل مشكلات فرهنگى است. همه مىدانيم كه مظاهر فساد، اثرات شديد اقتصادى نيز مىگذارد كه اين پيام قران است. امروزه بعضاً كسانى در دانشگاهها و موسسات آموزش عالىتحصيل مىكنند كه براى كشور ارزش اجتماعى توليد نمىكنند و در حقيقت، تحصيل آنها اتلاف منابع است. از اين رو بايد مبانى اسلام در فضاى دانشگاهها، با حركتى عميق درونى شود. عفاف و حجاب خود نمادى است كه از وضعيت درونى افراد حكايت مىكند و همه اين مسائل، به خودسازى باز مىگردد؛ تغيير اين وضعيت، وظيفه مديران فرهنگى است. نهادهاى فرهنگى دانشگاهها بايد از حالت خنثى خارج شوند و بر اساس مبانى اسلامى، به تمشيت امور بپردازند(٨).
* اميد، ايثار و سخت كوشى
جهاد اقتصادى در يك گفتمان انقلابى و دينى معنا مىيابد و براى تحقق اين منظور، دميدن روح اميد، ايثار و سخت كوشى، به عنوان مؤلفههاى فرهنگى براى يك جهاد گر اقتصادى، ضرورى است. در يك نگاه، كار به مثابه يك تكليف الهى است كه جديت در آن، عبادت به شمار مىآيد.
* جذب هرچه بيشتر اعضاى هيأت علمى و بالا بردن ظرفيت پذيرش دانشجويان در دورههاى دكترى توسط دانشگاهها.
پژوهشگاههاى مورد تاييد وزارت علوم، با مجوز شوراى گسترش، مىتوانند دانشجويان دكتراى پژوهش محور در رشتههاى متفاوت پذيرش كرده و دانشگاهها نيز مىتوانند، در ازاى ٥ دانشجوى دكترى آموزش محور، يك دانشجوىپژوهش محور را با لحاظ شرايط مورد نظر جذب كنند و با اين روش مىتوان، ظرفيت پذيرش دانشجويان تحصيلات تكميلى را در كشور افزايش داد(٩).
× گسترش روحيه جهادى، استحكام معنويت و تديّن در جامعه، به ويژه در ميان جوانان، پرهيز از مسائل حاشيهاىو حاشيهسازىها در كشور و حفظ اتّحاد و انسجام ملّى در ميان مردم، مردم و مسئولان، و در ميان مسئولان است"(١٠).
٥. مفهوم اجتماع، توسعه اجتماعى و شاخصهاى آن
اجتماع، مجموعهاى از انسانهاست كه با باورهاى عمدتاً مشترك و سازمان مشترك گرد هم مىآيند و اجتماعى را تشكيل مىدهند. در عصر حاضر، اجتماع با جامعه مدنى پيوند مىخورد(١١). توسعه اجتماعى نيز، يكى از ابعاد اصلى فرآيند توسعه، و از مفاهيمى است كه با چگونگى و شيوه زندگى افراد يك جامعه پيوندى تنگاتنگ دارد و در ابعاد عينى بيشتر بر بالا بردن سطح زندگى عمومى، از طريق ايجاد شرايط مطلوب و بهينه در زمينههاى فقر زدايى، تغذيه، بهداشت، مسكن، اشتغال، آموزش و چگونگى گذران اوقات فراغت نظر دارد.(١٢)
شاخصهاى توسعه اجتماعى را به دو دسته كمى و كيفى دسته بندى كردهاند. از مهمترين شاخصهاى كمىتوسعه اجتماعى سطح زندگى، سطح بهره ورى، نرخ رشد جمعيت، نرخ بار تكفل، اميد به زندگى در بدو تولد، نرخ باسوادى، نرخ مرگ و مير كودكان، توزيع درآمد، مشاركت در فعاليتهاى اجتماعى، نرخ پوشش انواع بيمه، منابع اجتماعى توليد كالا يا خدمت، و نوآورى و خلافيت معرفى شده اند. مهمترين شاخصهاى كيفى توسعه اجتماعى نيز عبارت است از: آزادى انتخاب، آرمانهاى نوين سازى، عزت نفس جامعه، ثبات و امنيت. در اين ميان، از مواردىهمچون تورم، سوءتغذيه، هزينههاى اجتماعى توليد كالا يا خدمت، وجود انواع دوگانگى و نرخ بالاىمعلوليت، به عنوان شاخصهاى منفى توسعه اجتماعى ياد كرده اند(١٣).
٦. الزامات اجتماعى جهاد اقتصادى
به نظر مىرسد كه بخش عمدهاى از عدم پيشرفت اقتصادى در ايران، به اشكالات ساختارى در نظام اجتماعىكشور بازمى گردد كه اگر اصلاح نشود نمىتوان يك جهش اقتصادى را با وضع كنونى انتظار داشت. در اين راستا مؤلفهها و فاكتورهاى اجتماعى جهاد اقتصادى به شرح زير بيان مىگردد:
× كنترل آسيبهاى اجتماعى
اگر آسيبهاى اجتماعى كنترل شود و حقوق اجتماعى مناسبى براى افراد در نظر گرفته شود، مىتواند در تسريع رشد اقتصادى كه يكى از اهداف جهاد اقتصادى است، موثر و مفيد باشد.
* از بين بردن سوء تغذيه
اختلال سلامت، به دليل تغذيه ناكافى و نامناسب را كه اغلب بر حسب مصرف پروتئين در روز اندازه گيرى مىشود سوءتغذيه مىگويند(١٤). سوءتغذيه افراد جامعه، نشاندهنده سطح پايين توسعه اجتماعى است كه از بين بردن آن مىتواند گامى مؤثر در جهت تحقق جهاد اقتصادى به شمار آيد.
× كم كردن يا از بين بردن تورم
از آنجا كه تورم، غنى را غنى تر و فقير را فقير تر مىسازد و موجب افزايش شكافهاى طبقاتى مىشود. هر گونه برنامه ريزى و تلاش در راستاى از بين بردن يا كم كردن آن مىتواند به ما در جهت تحقق اهداف جهاد اقتصادى يارىرساند.
* كم كردن يا از بين بردن آلودگى محيط زيست
آلودگى محيط زيست، شامل آلودگى هوا، در نتيجه حركت وسايط نقليه موتورى و دود زا و كارخانههاى دودزا، آلودگى آبهاى جارى توسط توليد كنندگان و افراد جامعه، دفع نامطلوب زباله، و توليد صداهاى نامطلوب است كه آثار روانى و اجتماعى آن بر جمعيت، موجب ايجاد انواع بيمارىهاى جسمى و روانى مىگردد كه در اين راستا، هر گونه اقدامى در جهت از بين بردن آلودگى محيط زيست، مىتواند به ما در جهت تحقق جهاد اقتصادى يارى رساند.
* رشد عزت نفس در ميان مردم و مسئولان
در جامعه، هنگامى كه نظامها و نهادهاى اجتماعى، سياسى و اقتصاديش، در جهت افزايش احترام، ارتقاى شأن و كمال عمل كند از عزت نفس بيشترى برخوردار است. ايجاد شرايطى كه موجب رشد عزت نفس مردم شود، و مردم به خود و جامعه خود احترام بگذارند و بتوانند، عقايد مخالف خود را تحمل كنند، از جمله فاكتورهاى مؤثر در جهت پيشبرد جهاد اقتصادى است.
* افزايش ثبات و امنيت جامعه
ثبات و امنيت، به عنوان بستر اصلى هرگونه فعاليت مثبت اقتصادى و اجتماعى، مورد تأكيد و عنايت ويژه همه مكتبها و مسلكها است. تحليلهاى تاريخى، به وضوح بيانگر آن است كه هرگاه گستره و عمق ناامنى در كشور محدود شده است، شاهد پيشرفت و آبادانى بودهايم. در اين راستا، هرگونه عملكرد سازنده اى در اين زمينه، ما را به تحقق جهاد اقتصادى نزديكتر مىسازد.
* افزايش آزادى انتخاب يك جامعه
جامعهاى كه براى برآوردن خواستهايش، راه حلهاى مختلفى در اختيار دارد، از آزادى انتخاب برخوردار است. افزايش تنوع كالا و خدمات، ايجاد فرصتهاى مناسب شغلى براى فارغ التحصيلان رشتههاى مختلف تحصيلى، و تنوع بخشهاى مطمئن براى سرمايه گذارى افرادى كه به بخشى از درآمد خود نياز ندارند، از جمله اقداماتى است كه مىتواند، در جهت تحقق جهاد اقتصادى در زمينههاى اجتماعى مؤثر باشد.
* ايجاد اراده سياسى در ميان مسئولان
اين امر از طريق تصميمهاى قاطعانه، آگاهانه، هدفدار و مستقل، نتيجه گيريها و انتخابهاى مشخص مقام هاىسياسى مملكت، در زمينههايى چون از بين بردن نابرابرى، فقر و بيكارى از طريق اصلاحات مختلف در ساختار اجتماعى، اقتصادى و نهادى كشور امكانپذير است.
* بالا بردن سطح زندگى افراد جامعه
در كشورهاى در حال گذار، سطح عمومى زندگى اكثريت مردم، بسيار پايين است. اين ويژگى از نظر كمى و كيفى به شكل درآمدهاى پايين(فقر)، مسكن ناكافى، فقر بهداشتى، محدوديت يا فقدان آموزش و پرورش، نرخ بالاى مرگ و مير كودكان، پايين بودن اميد به زندگى در بدو تولد و ناچيز بودن بازدهى نيروى كار خود را نشان مىدهد. در اين راستا هرگونه اقدامى در جهت رفع اين معضلات مىتواند، به ما در جهت تحقق جهاد اقتصادى يارى رساند.
٧. نتيجه گيرى
آنچه گذشت، در قالب يك بحث گسترده تلقى مىشود كه مىتواند، در بدست آوردن اسباب فرهنگى و اجتماعىلازم براى تحقق جهاد اقتصاد مؤثر واقع شود. مىتوان گفت كه آغاز سال ١٣٩٠ با شعار پرمعناى تحقق اقتصادى، اگر چه از سويى نشان از استمرار، اهتمام و توجه ويژه مقام معظم رهبرى به عرصه اقتصاد كشور در ادامه سنت سالهاى اخير دارد؛ اما از ديگر سو، آشكارا صبغهاى فرهنگى و اجتماعى دارد. بحث جهاد اقتصادى اگرچه يك عنوان اقتصادى است؛ اما همه بخشها بايد در تحقق آن ايفاى نقش داشته باشند و برنامهريزىهايشان را در اين چارچوب انجام دهند و بيشتر هم رويكرد عملگرايى داشته باشند؛ تا شعارگرايى. "جهاد اقتصادى" تأكيدى است بر مجموعه عواملى كه همراهى همگى آنها با يكديگر، تحقق آنها را تضمين خواهد كرد. در اين زمينه به نظر مىرسد كه توجه كردن به زمينههاى آشكار و غير آشكار تحقق اين شعار و شناخت فرصتهاى موجود و همچنين چالشهاى فرهنگى و اجتماعى مسير اجراى اين شعار، كار را براى مسئولان و مردم آسانتر مىكند. در اين ميان، فرهنگ سازى مناسب يكى از مهمترين الزامات تحقق هر اقدام اجتماعى، اقتصادى و سياسى در جامعه است؛ ضمن آنكه خود حوزه فرهنگ نيز داراى جنبه اقتصادى است و جهاد اقتصادى در حوزه فرهنگ نيز تعريفپذير و ضرورىاست.
در نهايت اينكه از آنجا كه هدف رسيدن انسان به سعادت و رضايت مندى بر رشد مادى و معنوى از مسير جامعهاى سالم با مؤلفههاى كيفيت زندگى فردى و اجتماعى براى انسان استوار است، بنابراين به نظر مىرسد كه با كاربست راهكارهاى ارائه شده در اين نوشتار، گامى مهم در جهت تحقق آرمانهاى انقلاب اسلامى و جهاد اقتصادىبرداشته شود.